Табаҕы былыр Кытайга, Индияҕа, Персияҕа, онтон кэнники Америкаҕа олордор буолбуттар.
Табах Россияҕа XVII үйэ саҕаланыытыгар тарҕаммыта. Ордук киэҥник 1884 с. Джеймс Бонсак сигаретаны оҥорон таһаарар массыынаны айбытын кэннэ дэлэйбитэ. Күҥҥэ итинник массыына 120000 сигаретаны таһаарара. Бастаан Россияҕа табаҕы бопсор этилэр. Оттон Петр I саҕаттан киэҥник тарҕаммыта. Манна даҕатан эттэххэ, Петр I бэйэтэ тардара.
Эдэр киһи, куһаҕан дьаллыкка ылларыаҥ иннинэ табах аҕалар содулларын туһунан толкуйдаан көрөрүҥ олус туһалаах буолуо. Табах буруотугар 200 буортулаах вещество баар. Былыр табаҕы тойоттор эрэ тардаллара эбитэ үһү, кэнники табахтан элбэх киһи өлөн, табахтыыр дьону уулуссаҕа ыйаан кэбиһэллэр эбит. Чыычаахтар тумсуларыгар өстүөкүлэ палочка төбөтүгэр никотинынан илитиллибити чугаһаттахха өлөллөр. Кролик 1/4 хааппыла никотинтан, ыт 1/2 хаапылаттан өлөллөр. Никотин наркотическай дьайыылаах, ол иһин табахха киһи күүскэ ылларар. Ордук күүскэ никотин ситэ илик оҕо этигэр-хааныгар дьайар. Табах буруота күн ультрафиолетовай сардаҥатын оҕо организмыгар киллэрбэт. Ол иһин оҕо сайдыыта бытаарар, тыҥата ситэ сайдыбат, элбэхтик тымныйан ыалдьар. Өйдүүр дьоҕура мөлтөх буолар, сирэйэ кубарыйар, хаана тиийбэт буолуон сөп, үөрэҕэр мөлтүүр. Сүрэҕин үлэтэ мөлтөөн, 12-15 сааһыттан оҕо хамсанарыгар ноҕоруускаланнаҕына аҕалыыр, тииһэ саһарар, түргэнник кариеска ылларар, дисфункция буолар, кэнники гастрикка кубулуйар.
Табах буруота тардар киһиэхэ эрэ буортулаах буолбатах, аттынаа5ы бииргэ олорор дьоно табах буруотун куруук эҕирийэ сылдьаллар. Кинилэр организмнара эмиэ табахсыт киэнин курдук мөлтүүр. Табах тардар киһи сотору-сотору тымныйар, ыарыыта сүгүн ааһан биэрбэт, бронхита дьарҕаҕа кубулуйар, ол дьарҕата үгүстүк ракка көһөр.
Учуонайдар чинчийэллэринэн, табахсыт киһи олоҕо 4-5 сылга диэри кылгыыр, эрдэ кырдьар. Кыргыттар сирэйдэрэ эрдэ мыччыстар, тиистэрэ саһарар. Табахсыт киһи оҕото мөлтөх доруобуйалаах буолар, сотору-сотору тымныйар, тыынарыгар бопторуон сөп. Табах буруота хааҥҥа холестерины үрдэтэр. Холестерин киһи тымырдарын кэбирэтэр. Ол иһин киһи органнарыгар хаан ситэ тиийбэт. Ордук киһи сүрэҕин, мэйиитин, бүөрүн үлэлэрэ мөлтүүллэр. Кэнники артериальнай гипертония буолаллар.
Үгүс оҕолор табах химическэй састаабын билбэттэр. Табах диэн тугуй? Табах диэн уунээйи. Табахха никотин, углеводородтар, белоктар, сымала бааллар. Табах буруотугар 1000 – тан тахса араас компоненнар бааллар, балартан 20 – тэ киьи доруобуйатыгар кутталлаах эттиктэр: никотин, эфирнэй арыылар, дьүөкэт, радиоактивнай эттиктэр, полоний, свинец, мышьяк, сероводород, синильнай кислота. Табах дьааттара төһөнөн киһи сааһа эдэр да, оччонон доруобуйаҕа түргэнник дьайаллар, киһи организмыгар араас ыарыылар олохсуйууларыгар сөптөөх усулуобуйаны үөскэтэллэр. Табах буруота киһи аһы буһарар органнарыгар куһаҕаннык дьайар. Табахсыт тииһэ бастаан саһарар, онтон көөрөттөр уонна устунан туллар. Табах буруотугар баар дьааттаах веществолар табахсыт силин кытта куртаҕар киирэннэр итиннэ баар нервнэй түмүктэри сүһүрдэллэр. Онон киһи кыайан аһаабат буолар. Табахсыт дьоннор куолай рагынан, 10 төгүл элбэхтик куртахтара бааһыран ыалдьалларын статистика туоһулуур.
Никотин – диэн бу киһи хараҕар көстүбэт дьаат. Кыра эрдэхпититтэн истэбит, 1 хаапыла ыраас никотин тонна аҥардаах 3 улахан аты өлөрүөн сөп. Никотин дьаата итинник күүстээх. Ол маннык опыттан көстөр: табахтыыр киһи этигэр хас да сиринэн пиавкалары хатаабыттар, ол киһи табахтаабытыгар пиавкалар этиттэн арахсан түһэн хаалбыттар уонна таттарбыттар. 1 пачка табахха никотин смертельнэй дозата баар, өскөтүн оҕо 1 пачка сигаретаны тохтообокко таттаҕына – никотин дьайан, оҕо өлөр (ол гынан баран 2–3 да бөппүрүөскэни тардан баран өлбүт түбэлтэлэрэ эмиэ бааллар).
Табах туһунан чахчылар.
- Медицина табахха утары. Тоҕо диэтэххэ, табахха баар веществолар киһи эмтэнэр эмтэрин күүһүн сүтэрэр эбит.
- Табахтыыр киһи тириитэ эрдэ кырдьар;
- Табахтыыр киһи ыарыыга түргэнник бэринэр;
- Табахтыыр киһи өйө-санаата аччыыр, сүрэҕэ суох буолар;
- Кыра оҕо табахтыыра букатын куһаҕан эбит. Мэйиитин табахха баар никотин сиир эбит.
Оҕолоор, өйдөөн, наркотик диэн – героин, морфий, марихуана эрэ буолбатах, алкоголь уонна табах эмиэ киирэллэр. Интэриэһиргээн, билэ – көрө сатаан табах тарда үөрэннэххитинэ, кэлин быраҕаргыт уустук. Онон хаһан да табах тардыман! Доруобуйа, олох үөрүүтэ, дьол – эһиги бэйэҕит илиигитигэр!
Онон, эдэр ыччат, доруобуйаҕын эрдэттэн көр-иһит, куһаҕан дьаллыкка ылларыма, тулалыыр дьоҥҥун эмиэ харыстаа!
